Czym są normy żywienia?
W najprostszym ujęciu, normy żywienia to określone na podstawie badań naukowych ilości energii i poszczególnych składników odżywczych, które są niezbędne do zaspokojenia potrzeb fizjologicznych praktycznie wszystkich zdrowych osób w danej populacji.
Ich cel jest dwojaki: z jednej strony mają zapobiegać chorobom wynikającym z niedoborów (np. szkorbutowi przy braku witaminy C), a z drugiej – chronić przed szkodliwymi skutkami nadmiernego spożycia, które prowadzi do rozwoju chorób cywilizacyjnych, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2 czy choroby sercowo-naczyniowe.
Zastosowanie norm jest niezwykle szerokie i wykracza daleko poza indywidualne planowanie diety. Stanowią one kluczowe narzędzie w czterech głównych obszarach:
Aby precyzyjnie określić zapotrzebowanie, naukowcy posługują się kilkoma poziomami wartości referencyjnych. Zrozumienie ich istoty pozwala lepiej interpretować zalecenia:
Kto ustala normy żywienia i jaki ma to wpływ na trendy spożywcze?
Za opracowywanie i cykliczną aktualizację norm żywieniowych dla populacji Polski odpowiedzialny jest Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy (NIZP PZH-PIB). Instytucja ta, kontynuując tradycję sięgającą pierwszych polskich norm z lat 50. XX wieku, opracowanych w Państwowym Zakładzie Higieny oraz dorobek włączonego w jej struktury Instytutu Żywności i Żywienia, skupia czołowych ekspertów w dziedzinie nauki o żywieniu.
Prace nad normami nie są jedynie akademickim przedsięwzięciem. To zadanie o fundamentalnym znaczeniu dla zdrowia publicznego, wpisane w ramy strategicznych dokumentów państwowych, takich jak Narodowy Program Zdrowia na lata 2021-2025.
Podstawę prawną dla ich stosowania, zwłaszcza w żywieniu zbiorowym, stanowi Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, która reguluje m.in. wymagania dotyczące żywienia dzieci i młodzieży w placówkach oświatowych.
Proces tworzenia norm jest dynamiczny i odzwierciedla postęp wiedzy naukowej. Doskonałym tego przykładem jest ostatnia duża nowelizacja z przełomu 2024 i 2025 roku, która wprowadziła szereg istotnych zmian.
Obejmują one np. harmonizację z Europą – wiele zaktualizowanych wartości jest wynikiem dostosowania polskich zaleceń do najnowszych referencyjnych wartości spożycia (DRVs – Dietary Reference Values) ustalonych przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Dotyczy to na przykład podniesienia normy na biotynę dla dorosłych z 30 do 40 µg na dobę czy modyfikacji zapotrzebowania na jod u niemowląt. Ta integracja z europejską nauką zapewnia polskim normom międzynarodową wiarygodność.
Zmiany dotyczyły także doprecyzowania istniejących zaleceń. Przykładowo, zmodyfikowano zapotrzebowanie energetyczne dla kobiet w ciąży – w I trymestrze obniżono je z dodatkowych 85 kcal do 70 kcal, a w III trymestrze podniesiono z 475 kcal do 500 kcal dziennie.
Po raz pierwszy w historii polskich norm wprowadzono też zalecenia dotyczące molibdenu, ustalając jego wystarczające spożycie (AI) dla osoby dorosłej na poziomie 65 µg na dobę.
Ten ciągły proces weryfikacji i adaptacji zapewnia, że normy pozostają aktualne i mogą służyć jako rzetelny punkt odniesienia np. w ocenie trendów spożywczych 2025. Takie dwutorowe podejście, łączące umocowanie w krajowym prawie i strategii zdrowotnej z integracją z międzynarodową społecznością naukową, nadaje polskim normom zarówno autorytet prawny w kraju, jak i wiarygodność na arenie światowej.
Przestrzeganie norm żywienia – jak wygląda sytuacja w Polsce?
Abstrakcyjne tabele z danymi liczbowymi byłyby bezużyteczne, gdyby nie zostały przełożone na praktyczny język zrozumiały dla każdego. Dlatego eksperci NIZP PZH-PIB opracowują na podstawie norm proste i wizualne narzędzia edukacyjne. Najważniejszym z nich jest „Talerz Zdrowego Żywienia”, który w przystępny sposób ilustruje prawidłowe proporcje poszczególnych grup produktów w codziennej diecie. Jego zasada jest prosta:
Niestety, istnieje wyraźny rozdźwięk między tymi zaleceniami a rzeczywistością. Dane epidemiologiczne dotyczące nadwagi i otyłości dla Polski są alarmujące. Badania nawyków żywieniowych Polaków wskazują na konkretne błędy, które przyczyniają się do tego stanu rzeczy: dieta jest uboga w warzywa, owoce i pełnoziarniste produkty zbożowe, a jednocześnie obfituje w cukier, produkty wysoko przetworzone oraz czerwone mięso.
Normy żywienia nie są zbiorem sztywnych, niezmiennych dogmatów, lecz dynamicznym, opartym na dowodach naukowych narzędziem, które ewoluuje wraz z postępem wiedzy. Stanowią one fundament dla zdrowia publicznego, profesjonalnej praktyki dietetycznej oraz świadomych, indywidualnych wyborów żywieniowych.
W świecie pełnym sprzecznych informacji i ulotnych mód dietetycznych dają one stabilny punkt odniesienia, pozwalający odróżnić rzetelną wiedzę od marketingu. Zrozumienie ich roli i podstawowych założeń jest kluczowym elementem budowania zdrowia – zarówno na poziomie jednostki, jak i całego społeczeństwa.
Bibliografia
